Altında saxlama yeri olan qaldırılan çarpayı kiçik mənzillərdə və uşaq otaqlarında çox praktik həlldir: yorğan, mövsümi paltar və çamadanlar gözdən uzaqda qalır. Belə çarpayının gündəlik rahatlığını isə demək olar ki, tamamilə bir detal müəyyən edir: bazanı qaldıran qaz amortizatorları. Onlar düzgün seçildikdə döşəkli baza yüngül hərəkətlə qalxır və yavaşca enir. Səhv seçildikdə isə çarpayı ya çətinliklə açılır, ya da özü yuxarı atılır.
Qaz amortizatoru necə işləyir
Qaz amortizatoru içində təzyiq altında qaz olan silindr və ondan çıxan ştok-dan ibarətdir. Qaz ştok-u daim itələyir və bu qüvvə bazanın və döşəyin ağırlığına qarşı işləyir. Çarpayı qaldırılanda amortizator ağırlığın böyük hissəsini öz üzərinə götürür, insan isə yalnız qalan kiçik fərqi tətbiq edir. Endirilərkən isə amortizator hərəkəti yavaşladır və bazanın zərblə düşməsinə imkan vermir.
Amortizatorun gücü nyutonla (N) göstərilir və adətən üzərində yazılır. Çarpayıda amortizatorlar cüt-cüt, hər iki tərəfdə bir ədəd quraşdırılır, ona görə ümumi qüvvə iki amortizatorun cəmidir. Amortizatorun işi həm də onun bərkidildiyi nöqtələrdən, yəni mexanizmin həndəsəsindən asılıdır: eyni güclü amortizator fərqli mexanizmdə fərqli hiss oluna bilər.
Güc nədən asılıdır
Amortizatoru seçərkən qaldırılacaq ümumi çəki nəzərə alınır: bu, bazanın öz çəkisi, döşək və onun üstündəki yataq dəsti, yorğan və yastıqlardır. Bu çəkinin ən böyük hissəsini adətən döşək təşkil edir və döşəklər arasında fərq böyükdür. Müstəqil prujinalı, qalın, bir neçə təbəqəli döşək yüngül penopoliuretan döşəkdən xeyli ağır ola bilər. Eyni ölçüdə iki fərqli döşək üçün fərqli amortizator lazım ola bilər.
Çarpayının ölçüsü də rol oynayır: iki nəfərlik çarpayının bazası və döşəyi tək nəfərlikdən ağırdır. Buna görə istehsalçılar çarpayı mexanizmləri üçün müxtəlif güc dərəcəli amortizatorlar təklif edir və seçim konkret döşəyin çəkisinə və çarpayının ölçüsünə görə edilir. Ən düzgün yol sifariş zamanı istifadə ediləcək döşəyin modelini və ya çəkisini ustaya bildirməkdir.
Zəif və güclü amortizatorun əlamətləri
Amortizator düzgün seçilməyibsə, bunu gündəlik istifadədə tez hiss edirsiniz:
- Zəif amortizator: baza ağır qalxır, yuxarıda dayanmır və yavaş-yavaş aşağı enir, bəzən isə sərbəst buraxıldıqda düşür.
- Güclü amortizator: bazanı endirmək üçün üzərinə basmaq lazım gəlir, buraxdıqda baza özü yuxarı qalxır, çarpayı bağlı vəziyyətdə möhkəm dayanmır.
- Balanslı amortizator: baza yüngül dartma ilə qalxır, açıq vəziyyətdə sabit dayanır, endirilərkən isə az güclə və yavaşca bağlanır.
Güclü amortizator yalnız narahatlıq yaratmır. Bağlı baza yuxarı itələndikdə döşəyi saxlayan hissələr və bərkidicilər daim gərginlik altında qalır, bu da mexanizmin tez köhnəlməsinə səbəb olur.
Mexanizmin özünün keyfiyyəti də əhəmiyyətlidir. Amortizator nə qədər düzgün seçilsə də, bazanı saxlayan metal qollar nazik, oynaqlar isə boş olarsa, baza qalxarkən yana əyilir və cırıldayır. Keyfiyyətli mexanizmdə qollar möhkəm, oynaqlar dəqiq olur, baza hər iki tərəfdən bərabər qalxır. Sifariş zamanı mexanizmin nə qədər çəkiyə hesablandığını soruşmaq və onu döşəyin çəkisi ilə müqayisə etmək faydalıdır.
Döşək dəyişəndə və illər keçəndə
Çarpayını aldıqdan bir neçə il sonra döşəyi başqa modelə dəyişmək adi haldır. Yeni döşək köhnəsindən xeyli ağır və ya yüngüldürsə, amortizatorlar da dəyişdirilməlidir, əks halda yuxarıda təsvir olunan problemlər yaranır. Bu, çətin iş deyil: amortizatorlar adətən bir neçə bərkidici ilə sökülüb eyni ölçüdə, fərqli güclü modellə əvəz edilir.
Zamanla qaz amortizatoru da təzyiqini tədricən itirə bilər. Əvvəllər rahat qalxan baza illər sonra ağırlaşırsa və yuxarıda dayanmırsa, bu, döşəyin deyil, amortizatorun köhnəlməsinin əlamətidir. Hər iki amortizatoru birlikdə dəyişmək lazımdır ki, iki tərəf arasında qüvvə fərqi yaranmasın.
Təhlükəsizlik və qulluq
- Uşaq otağında baza qaldırılmış vəziyyətdə uşağın saxlama qutusuna girməsinə icazə verməyin.
- Açıq vəziyyətdə sabit dayanmayan bazanı istifadə etməyə davam etməyin, amortizatoru yoxlatdırın.
- Amortizatorun ştok-unu yağlamayın, cızmayın və rəngləməyin; bu, kipləşdiricini zədələyir.
- Saxlama qutusunda havanın dövr etməsi üçün bazada boşluq olması döşəyin altında nəm yığılmasının qarşısını alır.
Zaferoğlu Mebel yataq mebelini fərdi sifarişlə hazırlayır və furniturada Blum kimi brendlərlə işləyir. Qaldırıcı mexanizm üçün amortizatorun gücü çarpayının ölçüsü və istifadə ediləcək döşək bəlli olduqdan sonra seçilir.
